Krowiak podwinięty
Paxillus involutus
Nazywany też: olszówka, krowia gęba, świnka
Śmiertelnie trujący
Pospolita „olszówka”, dawniej jadana, dziś uznana za śmiertelnie groźną: może wywołać rozpad krwinek.
Wywołuje zespół krowiaka: reakcję odpornościową, w której organizm niszczy własne krwinki czerwone, co grozi niewydolnością nerek i śmiercią. Dotyka zwykle osób, które jadły krowiaki już wcześniej, nawet przez lata bez dolegliwości, a gotowanie, obgotowanie z wylaniem wody ani marynowanie nie usuwają ryzyka; surowy lub niedogotowany wywołuje też ostre zatrucie żołądkowo-jelitowe. Objawy (bóle brzucha i pleców, wymioty, biegunka, potem ciemny mocz) pojawiają się zwykle 1–3 godziny po posiłku. Przy podejrzeniu zatrucia natychmiast dzwoń pod 112 albo jedź na SOR; do lekarza powinni zgłosić się wszyscy, którzy jedli tę potrawę.
Opis
Grzyb blaszkowy o brązowym, pośrodku wklęsłym kapeluszu z długo podwiniętym brzegiem i gęstymi, zbiegającymi blaszkami, które po dotknięciu brązowieją. Do lat 70. i 80. XX wieku uchodził w Polsce za jadalny i nadal bywa zbierany jako olszówka. Rośnie pospolicie w różnych lasach i parkach, zwykle gromadnie.
Jak rozpoznać
- Kapelusz 4–12 cm (rzadko do 15 cm), oliwkowobrązowy, żółtobrązowy do rdzawobrązowego, pośrodku wklęsły, z długo podwiniętym, filcowatym brzegiem; w wilgoci lepki.
- Blaszki gęste, cienkie, daleko zbiegające na trzon, żółtawe do oliwkowobrązowych, po dotknięciu brązowieją; łatwo oddzielają się od kapelusza.
- Trzon 3–7 cm, krótki, pełny, w kolorze kapelusza lub jaśniejszy, bez pierścienia, po uciśnięciu brązowieje.
- Miąższ żółtawy, miękki, po przekrojeniu powoli brązowieje; nie wydziela mleczka.
Kiedy i gdzie szukać
Sezon: od czerwca do listopada, najwięcej od września do października.
Wszystkie typy lasów, zwłaszcza pod brzozami, sosnami i świerkami, także parki i zadrzewienia, chętnie w wilgotnych miejscach na kwaśnych glebach.
W kalendarzu grzybiarza: wrzesień, październik.
Uwaga na sobowtóry
Krowiak olszowyTrującyJak odróżnić: Krowiak olszowy rośnie tylko pod olszami, jest mniejszy, ma kapelusz z drobnymi, wrośniętymi łuseczkami i szybko prostujący się brzeg. Też jest uznawany za trujący.
Krowiak aksamitnyTrującyJak odróżnić: Krowiak aksamitny rośnie na pniakach i korzeniach drzew iglastych, jest większy i ma trzon pokryty czarnobrązowym, aksamitnym kutnerem.
Mleczaj paskudnikTrującyJak odróżnić: Mleczaj paskudnik ma ciemny, oliwkowobrązowy do prawie czarnego kapelusz i kruche blaszki, które po uszkodzeniu wydzielają białe mleczko; krowiak mleczka nie ma.